وقتی حرف از صنایعدستی محلی میشود، ناخودآگاه یاد دستان تو میافتم؛
دستهایی که با بالا و پایین بردن دالآغاجی، خامههای رنگی را آرام و صبورانه از میان تارها میگذراندند.
طنین دفتین در فضا میپیچید و لبخند روی لبانت مینشست؛
و تو از دل آن همه ظرافت، اثری به نام گلیم خلق می کردی.
تو به زندگی من معنا و اصالت میدادی و یادآور این بودی که اگر کاری را از روی علاقه انجام دهم، میتوانم گلیم خودم را از آب بیرون بکشم.
بعد از رفتن تو همیشه برایم سوال بود گیلیمی که معمولا از روی علاقه و ذهنی میبافتی جز کدام دسته گلیم های ایران است برای همین در این مقاله به این موضوع پرداختم.
دلتنگی
خوشه انگور سیاه است
لگدکوبش کن
لگدکوبش کن
بگذار ساعتی
سربسته بماند
مستت می کند اندوه
((شمس لنگرودی))
گلیم چیست؟
گلیم(rug) به عنوان یک زیر انداز، پادری، دیوارکوب یکی از کهنترین هنرهای دستساخت انسان است. در شهرستان چادگان و بسیاری از مناطق محلی، گلیمبافی نه فقط یک مهارت، بلکه بخشی از هویت فرهنگی است. گلیم با عبور دادن پود (خامههای رنگی پشمی) به صورت یکدرمیان از میان تارها (نخهای چله) بافته میشود. برخلاف فرش، گلیم پرز و گره ندارد و به همین دلیل بافتی سادهتر، سبکتر و زبرتر دارد.
یکی از بهترین مزایای گلیم بافی هزینه ی کم آن برای شروع کار است. مهمترین دلیل برای شروع هر کاری علاقه به آن است که باعث پیشرفت شما در آن مسیر میشود.
گلیم بومی و خانگی جریره
گیلیم یکی از صنایع دستی محلی، میتواند به عنوان سرگرمی و هدیه دادن (کاری که مادرم انجام میداد) یا به عنوان شغل خانگی برای کسب درآمد باشد.
گیلیم هایی که در این صفحه قرار داده شده توسط مرحومه جریره/طلعت عباسی بافته شده است. ترتیب آن هم از قدیمی تر ها می باشد.
مادرم علاوه بر گلیم بافی به هنر های دیگری از جمله قالی بافی، گلدوزی و خیاطی علاقهمند بود.
بعضی افراد گلیم را با فرش اشتباه میگیرند اما گلیمها معمولاً کوچکتر هستند و طول آنها معمولاً بیش از دو متر نمیشود. همچنین بر خلاف فرش که اغلب تمام کف را میپوشاند، گلیم به راحتی جابجا و جمع میشود.
گلیمبافی ساده در خانه، یکی از اصیلترین هنرهای بافت در چادگان و بسیاری از مناطق ایران و جهان است. گلیمها به دو روش دستی و ماشینی تولید میشوند، اما ریشهی اصلی و سنتی این هنر در بافت دستی است.
در پاراتاکی تلاش کردهایم این اصالت را حفظ کنیم؛ نه فقط محصول، بلکه داستان هر گلیم را نیز منتقل کنیم.
گلیم دستبافت نهتنها یک مهارت تکنیکی، بلکه نوعی بیان احساس و فرهنگ است؛ هنری که هر گرهاش روایتگر بخشی از زندگی، باورها و زیباییشناسی محلی مردمان هر منطقه است.
ابزارها و مراحل بافت گلیم
برای خلق هر اثر هنری علاوه بر علاقه، تجربه و مهارت نیاز به ابزار مخصوص است که گلیم هم از این قاعده مستثنی نیست:
۱. دار (چهارچوب)
اولین وسیلهای که برای بافت گلیم نیاز است، دار یا چهارچوب بافت است. دار میتواند از چوب یا فلز ساخته شود و وظیفه آن، نگهداشتن تارها به صورت کشیده و منظم است. اندازه دار بسته به اندازه گلیمی که قرار است بافته شود تعیین میگردد.
2. چلهکشی
چلهکشی مهمترین و حساسترین مرحله بافت است. در این مرحله نخهای تار (چله) بهصورت موازی و با فاصله یکسان روی دار کشیده میشوند.
جنس تار معمولاً از پنبه(گیاهی) یا پشم(حیوانی) است. کیفیت چلهکشی روی نظم نقشها و مقاومت گلیم تأثیر مستقیم دارد.
3. هاف (چوب پشت)
هاف یا دال آغاجی وسیلهای چوبی یا فلزی است که میان تارها قرار میگیرد تا آنها را از هم جدا کرده و روند رفت و برگشت پود را آسانتر کند. وجود هاف باعث نظم بیشتر بافت میشود.
4. کوجی
کوجی که از یک چوب گرد با شیارهایی در دو سر آن ساخته میشود، برای جلوگیری از کج شدن گلیم استفاده میگردد. با وجود کوجی، تارها منظم تر مانده و گلیم صاف و بدون انحنا بافته میشود.
5. شانه یا دفتین
دفتین، ابزاری فلزی یا چوبی در اندازه ها و شکل های متفاوت، برای کوبیدن پودها روی هم و فشردهسازی بافت استفاده میشود.
6. قیچی
قیچی: برای بریدن تار و پود در مواقع ضروری به کار میرود.
7. خامه
خامه یا پود همان نخ های رنگی هستند که با عبور یک درمیان از تارها باعث دمیدن روح در گلیم و خلق آن میشوند.
بعد از تغییر رنگ خامه ها و عبور یک در میان از تارها، دفتین تار و پود را در هم میتند و شکل های مختلف ایجاد میشوند.
8. نقشه
نقشه ها به دو صورت ذهنی،طرح روی صفحه های شطرنجی تهیه میشوند. نقشه هایی به شکل مربع، لوزی، مثلث یا گل و گیاه و حیوانات ... که عمدتا به صورت خط های صاف و شکسته میباشند.
گلیم های سنتی محلی از طریق نقشه های ذهنی، عمدتا منحصر به فرد و باعث به تصویر کشیده شدن تخیلات ذهنی گلیم بافان میباشند.
انواع روشهای بافت گلیم در ایران
گلیمها بر اساس تکنیک بافت به چند دسته اصلی تقسیم میشوند:
۱. گلیم بافی ساده در منزل(متعادل)
گلیم بافی ساده در منزل همان گلیم تختبافت است. پود و تار بهصورت یکدرمیان از روی هم عبور میکنند و پشت و روی گلیم کاملاً یکسان است.
بسیاری از گلیمهای سنتی یا گلیمهای روزمره از این نوع هستند. سادگی بافت باعث شده تنوع رنگی در این نوع زیاد باشد.
۲. گلیم چاکدار
در این روش، هنگامیکه دو رنگ مختلف کنار هم قرار میگیرند، بین آنها شکاف کوچکی ایجاد میشود.
این شکافها اگر زیاد نباشند کیفیت گلیم را پایین نمیآورند، بلکه باعث ایجاد نقوش پلکانی و زیبا میشوند.
علت اصلی پلکانی شدن طرحها نیز همین تغییر رنگ و ایجاد فواصل بین تارها است.
۳. گلیم یکرو (ورنی یا سوماک)
در گلیم ورنی، نقشها با کمک پودهای اضافه ایجاد میشوند و پشت گلیم با روی آن متفاوت است.
این نوع در آذربایجان، اردبیل و میان عشایر شاهسون و قشقایی بسیار محبوب است.
۴. گلیم دورو
در این روش پودنما استفاده میشود. تعداد پودها از انواع ساده بیشتر است و گلیم از هر دو طرف قابل استفاده خواهد بود.
۵. گلیم برجسته (پرزدار)
ترکیبی از بافت گلیم و فرش است. روی نقشها با کمک نخهای اضافی کمی برجستهتر میشود.
این نوع گلیم بیشتر جنبه تزئینی دارد و شبیه فرش اما با ضخامت کمتر است.
نقوش و نمادهای گلیم
طرحهای گلیم، زبان بیکلام بافندگان است. هر نقش بیانکننده یک مفهوم فرهنگی یا داستان شخصی است.
-
بز کوهی: نماد پایداری و مقاومت
-
درخت زندگی: تداوم نسلها و امید
-
چشمنظر: حفاظت از خانه
-
ستاره و لوزی: نور، امید و تولد
-
گلها و نقوش گیاهی: رشد و برکت
بسیاری از این نقوش بدون نقشه و تنها بر اساس ذهن و تجربه بافنده ایجاد میشوند.
سخن آخر
در مقاله گلیم بافی ساده در منزل، گیلم بافی به عنوان یکی از کسب و کار های محلی و صنایع دستی بومی خانگی شهرستان چادگان معرفی شد. شغل و هنری که هم علاقه و هم معنا در آن جریان دارد.
بافنده ی گلیم همانند رهبر ارکستر باعث همسویی و همنوایی ابزار ها میشود. اگر همانند سازها ابزار ها هم درست کوک نباشند، فالشی آن در اثر هنری با بی کیفیتی و بی ارزشی نمایان میشود.
و تو که تا لحظه ی آخر دست از نوازندگی ساز زندگیت نکشیدی و آخرین اثرت نیمه تمام ماند.
دلتنگ آغوشت، هستم... روحت شاد.
بخش پرسشهای متداول (FAQ)
گلیم و گلیمفرش چه تفاوتی دارند؟
- گلیم تخت و بدون پرز است
- گلیمفرش مانند فرش ماشینی پرزدارتر و ضخیمتر است.
آیا گلیم برای آشپزخانه مناسب است؟ بله؛ گلیمهای ماشینی و خشک با تراکم مناسب گزینهٔ خوبی برای آشپزخانه هستند.
گلیم چاکدار چیست؟ روشی که در آن فواصل کنترلشده بین تارها ایجاد میشود؛ طرحها حالت پلکانی میگیرند.
چگونه از گلیم دستباف محافظت کنم؟
- جلوگیری از تابش مستقیم آفتاب
- جاروبرقی با مکش متوسط
- شستشوی نقطهای با شویندهٔ ملایم
نظرات